Урыннарда гадел хөкем – кешеләр турында

– Лиана Зөлфановна, хәзерге хокукый системада җәмәгать судьясының ролен ничек бәялисез?

 – Җәмәгать судьялары – гадел хөкем нигезе ул. Без турыдан-туры урыннарда эшлибез, бу гражданнарга үз мәсьәләләрен тиз һәм артык кыенлыкларсыз хәл итәргә мөмкинлек бирә.

Безнең төп бурычыбыз – озакка сузылган процессуаль процедуралар таләп ителми торган эшләрне үз өстебезгә алып, район судларын бушату: бу көнкүреш бәхәсләре, никахны өзү (балалар буенча низаглар булмаганда), дәгъва бәясе аз булган мөлкәт эшләре яисә авыр булмаган җинаять эшләре.

“Җәмәгать судьясы” исеме үк безнең эшебезнең асылын чагылдыра: күп кенә эш категорияләре буенча, бигрәк тә шәхси гаепләүдә, без якларның татулашуына актив ярдәм итәргә бурычлы. Конфликтны, аны озакка сузылган тикшерүгә җиткермичә, тыныч юл белән җайга салу – бу безнең эшчәнлекнең иң югары максаты. Мондый эшләрне карауның гадиләштерелгән тәртибе суд системасы ресурсларын янга калдырып кына калмый, кешеләргә үз хокукларын оператив якларга да мөмкинлек бирә, бу исә суд яклавына конституциячел гарантиянең мөһим өлеше булып тора.

– Үз карьерагызда суд системасында нинди зур үзгәрешләр күзәттегез?

– Минем эш елларында трансформацияләр булды, алар гадел хөкемне үтә күренмәлерәк, тизрәк һәм технологик яктан яхшыртты. Иң сизелерлек үзгәреш – цифрлаштыру. Шәхси кабинетлар, электрон белдерүләр, аудиопротоколлау һәм видеоконференц-элемтә нормага әйләнде. Суд корреспонденциясен “Дәүләт хезмәтләре” аша алу мөмкинлеге гражданнарның суд белән үзара хезмәттәшлеген тамырдан гадиләштерде.

Шулай ук система бюрократия белән көрәшкә һәм процессларның ачыклыгын арттыруга ышанычлы курс алды.

Югары инстанцияләр эшендә фокус алышынды. Әгәр элегрәк Югары суд нигездә Түбән судларның хаталарын төзәтүгә юнәлтелгән булса, бүген өстенлек хокук куллануның бердәм стандартларын формалаштыруга күчте. Бу безгә эш өчен төгәл хокукый ориентирлар бирә.

– Законнардагы даими үзгәрешләрне исәпкә алып, сез үзегезнең белемегезне актуаль халәттә ничек саклыйсыз?

– Судья һөнәре өзлексез укытуны таләп итә. Минем арсеналда берничә инструмент бар. Бу, барыннан да элек, белешмә-хокукый системалар: “КонсультантПлюс” – минем төп эш коралы. Документларны контрольдә тоту функциясе шунда ук законнардагы теләсә нинди төзәтмәләр яки аларны гамәлдән чыгару турында белергә мөмкинлек бирә. Моннан тыш, профильле Telegram-каналлар артыннан күзәтәм, эксперт мәкаләләрен укыйм һәм актуаль суд практикасы турында хәбәрдар булу өчен вебинарлар карыйм. Даими квалификация күтәрү курслары эшкә вакыт таләп иткән яңа алымнарны үзләштерергә ярдәм итә. Шулай ук үз язмаларымны алып барам һәм яңа төзәтмәләр буенча мәгълүматны системалаштырам. Мондый шәхси мәгълүматлар базасы процессларга әзерлек вакытында вакытны экономияли. Ә темага инде тирән чумган кешеләр белән фикер алышу һәм бер мәгънәле булмаган ситуацияләрне тикшерү еш кына текстларны укуга караганда күбрәк бирә – төрле яктан караш алырга һәм хаталардан качарга мөмкин.

– Закон хәрефе белән гаделлек рухы арасында сез ничек баланслыйсыз?

– Башта закон хәрефенә төгәл иярергә тырышам (бу алдан хәбәр ителү һәм тәртип гарантиясе), ләкин конкрет очракларда моңа “закон рухы” өстим: норманың максатын, эш шартларын һәм гаделлек принципларын исәпкә алам.  Мин норматив актны анализлыйм: нәрсә турыдан-туры язылган, нинди чыгармалар бар, нинди процессуаль таләпләрне үтәргә кирәк. Бу система җимерелә торган нигез. Аннары – контекст. Үземә сорау бирәм: текстны төгәл үтәү ачыктан-ачык тайпылуга китерерме? Мәсәлән, закон “А”ны тыя, әмма “Б” ситуациясендә норманы чиста килеш куллану гаделсезлек тудырачак (кеше зыян күрәчәк, ә кагыйдәне урап узудан файда бик зур булачак). Мондый очракларда закон рухы тиешле чишелеш эзләргә кирәклеген әйтә.

 – Сезнең өчен “гадел карар” нәрсәне аңлата?

– Бу шундый карар, ул үзендә законлылыкны, объективлыкны һәм эшнең реаль хәлләрен исәпкә алуны берләштерә, шулай ук кешеләр тарафыннан гадел һәм дөрес дип кабул ителә. Ул матди һәм процессуаль хокук нормаларына төгәл туры килергә тиеш. Карар кабул иткәндә шәхси симпатияләргә, тискәре карашларга яки читтән басым ясауга урын булмавы мөһим. Барлык яклар да үз позицияләрен бәян итү өчен тигез мөмкинлекләргә ия булырга тиеш.  Ситуация контекстын игътибарсыз калдырырга ярамый. Катнашучыларның фактларын, мотивларын, карарның нәтиҗәләрен җентекләп өйрәнергә кирәк. Кайвакыт закон хәрефе гаделлек принцибы белән каршылыкка керә, һәм шул вакытта баланс табу таләп ителә. Карар дәлилләнгән булырга тиеш: анда сайлау логикасы, хокук нормаларына сылтамалар һәм дәлилләрне анализлау төгәл аңлатылырга тиеш. Бу кешеләргә мотивларны аңларга мөмкинлек бирә һәм ышанмау хәвефен киметә.

Гаделлекнең бердәм, универсаль билгеләмәсе булмавын таныйм. Аны аңлау мәдәни, социаль һәм шәхси карашларга бәйле. Бер кеше гадел дип санаганны икенчесе гаделсез дип кабул итәргә мөмкин. Шуңа күрә карар кабул итүченең (судья, җитәкче, арадашчы) бурычы – закон хәрефенә иярү генә түгел, ә бәлки аның законлы гына түгел, ә конкрет ситуациядә чыннан да гадел булуына омтылу.

– Низагны судка кадәр җиткермәскә дигән универсаль киңәш бармы?

– Универсаль киңәш юк – барысы да вәзгыятькә бәйле. Еш кына ызгыш аңлашылмаучанлык аркасында башлана, шуңа күрә тыныч тонда киеренкелекне нәкъ менә нәрсә тудырганлыгы турында фикер алышырга кирәк. Гаепләүләр урынына үз хисләрең һәм ихтыяҗларың турында әйтергә була. Шулай итеп саклану реакциясен китереп чыгарырга шанслар азрак.

Оппонентның чын мотивларын ачыклау өчен икенче якны аңларга, сораулар бирергә кирәк. Орыну нокталарын эзләү мөһим. Хәтта катлаулы бәхәстә дә еш кына ике якны да өлешчә канәгатьләндерә торган вариантлар бар.

Әгәр конфликт инде каршылыкларга үскән икән, сөйләшүләрне сынап карарга кирәк. Бу иң туры юл. Проблема турында фикер алышырга, карар вариантларын тәкъдим итәргә. Кайвакыт, чыгу юлын табу өчен, тыныч кына утырып сөйләшү дә җитә.

Нейтраль якны – бәйсез арадашчыны җәлеп итү файдалы, ул диалогны структуралаштырырга һәм үзара кабул ителерлек чишелеш табарга ярдәм итәчәк.

Һәм судка кадәр җайга салуны файдаланырга. Кайбер очракларда закон яки килешү башта турыдан-туры дәгъва юнәлтергә таләп итә, анда проблеманың асылын төгәл бәян итәргә һәм таләпне формалаштырырга кирәк. Җибәрү фактын теркәү мөһим (мәсәлән, кушымта исемлеге белән заказлы хат яки скриншот белән, әгәр бу килешүдә әйтелгән булса) – әгәр эш судка кадәр барып җитсә, бу кирәк булачак.

– Киләчәктә җәмәгать судьялары институтының үсешен сез ничек күрәсез?

– Моны берьюлы берничә бурычны хәл итүгә юнәлдерелгән процесс дип саныйм: гадел хөкемне һәркем файдалана алырлык итү, судьяларга йөкләнешне киметү һәм технологияләр хисабына эш сыйфатын күтәрү. Хәзер җәмәгать судьялары илдәге эшләрнең зур өлешен карый. Системаны бушату өчен эшләрне яңадан бүләргә, судтан тыш механизмнарны үстерергә, өстәмә участоклар булдырырга кирәк.  Җәмәгать судьяларының мәгълүмат ресурсларын РФ суд системасының гомуми мәгълүмат киңлегенә интеграцияләргә. “Дәүләт хезмәтләре” порталы мөмкинлекләрен киңәйтергә: утырышларда дистанцион катнашу, суд корреспонденциясен тиз арада алу, гражданның шәхси кабинетында аерым суд бүлеге булдыру. Төрле этапларда судьяларга ярдәм итәчәк ясалма интеллект кертергә: документларның комплектлылыгын тикшерергә, эшләрне классификацияләргә, дәлилләрне анализларга, суд актлары проектларын формалаштырырга, утырыш протоколын алып барырга. Шул ук вакытта төп кагыйдә: ахыргы карар кешедә кала. Төп бурыч – хәзерге бертөрлелектән китү, эш шартлары конкрет төбәк мөмкинлекләренә нык бәйле булганда.

– Әңгәмә өчен рәхмәт.