Моңга гашыйк йөрәк

Мәһабәт курай моңына көйләнеп сәхнәдә Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Әбүзәр Мөхәммәтҗанов башкаруында “Сибай” башкорт халык җыры яңгырый. Аның исеме районда күптән инде халык мәдәниятенең гәүдәләнеше булып киткән: ул, татар-башкорт халкының мирасын саклап, борынгы озын көйләргә икенче тормыш бүләк иткән кебек. Аның лирик баритоны – таныла торган, тирән һәм чын-чынлап профессиональ – беркемне дә битараф калдырмый. Гаҗәп, әмма Әбүзәрнең музыкага бару юлы очраклы гына башланган. Барысын да аның язмышын билгеләгән педагог белән очрашу хәл иткән. Уни-верситетта беренче курста укыганда, ул студентларның иҗади юнәлешләр буенча республиканың сәнгать өлкәсендәге күренекле кешеләре белән шөгыльләнүче иҗтимагый һөнәрләр бүлегенә җыю турында белә. Егет театр түгәрәгенә язылырга бара, ләкин укытучы урынында булмый. Аңа көчләрен вокал сыйныфында сынап карарга тәкъдим итәләр, нәкъ менә анда тыңлау бара. Ниндидер халыкчан җыр башкаруын сорагач, егет каушап кала: ул бер генә җыр да белми. “Әниемә” җырының бер куплетының гына юллары истә калган була. Укытучы үтенече буенча ул аны сигез тапкыр җырлый. Шуннан соң педагог ишетү сәләтен тикшергән. Фортепиано янына алып килә дә, укучысыннан уйнаган ноталарын кабатлавын үтенгән. Бу уен коралын Әбүзәр гомерендә беренче тапкыр күргән. Ләкин тыңлау ахырында педагогның кырыс бәясе аны катнаш хисләр белән тулай торакка китәргә мәҗбүр итә. Ләкин озакламый аның бүлмәсенең ишеген шакыйлар. “Мин синдә талант күрәм. Эшләячәкбез”, – ди укытучы, үзенчәлекле кыю тавыш белән. Бу Флүрә Галим кызы Ногыманова була. Шулай итеп, сиксән дәгъвачы арасыннан Әбүзәр сайлап алынган җиде укучы арасында була. Бервакыт ул бишенче курста укучы кызның “Гөлҗамал” татар халык җырын башкарганын ишетеп: “Менә шулай өйрәнергә иде”, – дип уйлый. Үҗәтлек үзенекен итә: ул бу катлаулы композицияне өйрәнә, һәм ул, “Сибай” һәм “Сандугач” белән беррәттән, аның репертуарына мәңгегә килеп керә. Флүрә Галим кызы ялгышмаган: ул табигать сәләтен күргән, аны чикләгән һәм профессиональлеккә җиткергән. Мөхәммәтҗанованы вокалга өйрәтүдә шулай ук педагог, БР халык артисты Галия Кәлимулла кызы Солтанова да зур роль уйный. Шулай итеп сәхнәдә чыгышлар башлана, “Студентлар язы” конкурсы, студент отрядлары составын-да күчмә концертлар – авыл клублары заллары шулкадәр тула, артистларга хәтта тәрәзә аша да керергә туры килә. Әбүзәрнең тормышы музыка ритмында әйләнә башлый, һәм ул үзен җырсыз күз алдына да китерә алмый. “Халык җырларын җырласаң, тавышың озак еллар сакланыр”, – остазның бу киңәшен ул мәңгегә истә калдыра. Шул вакыттан бирле Әбүзәр Мөхәммәтҗанов үзенең һәр чыгышын халык җырыннан башлый – яраткан укытучысының истәлегенә хөрмәт. Еллар узу белән профессиональ үсеше җырчыны дәрәҗәле вокал конкурсларында: Газиз Әлмөхәммәтов исемендәге, “Җыр белән гомер буйлап” телепроектында һәм “Озын көй” төбәкара конкурсында җиңүгә китерә. “Сезнең нәселегездә җырлаучылар бар идеме? Бу талант кемнән?” – дип кызыксындым мин. Әбүзәр Мөгыйн улы тынып калды, аның күзләрендә хатирәләр балкыды. Тамагына утырган төер аша: “Мин бу сорауны әнигә бирдем. Ул вакытта инде ул бик каты авырый иде. Ул: “Белмим, улым”, – дип җавап бирде һәм кинәт, бөтен көчен җыеп, әкрен генә башкорт җырын җырлап җибәрде. Мин аның җырлавын беренче тапкыр ишеттем. Бу “Хисам” җыры иде. Шул вакытта мин үз соравыма җавап алдым”.

Укытучы

“Мәктәптә эшләгән елларны мин иң яхшылары дип искә төшерәм. Мин процесска башым белән чумып эшләдем, чөнки балаларны бөтен йөрәгем белән яратам”, – дип сөйли башлады Әбүзәр Мөгыйн улы. Ул Ярмәкәй мәктәбенә килгәч, аңа “катлаулы” сыйныфны ышанып тапшыралар. Башта укытучыга милициянең балалар бүлмәсенә йөрергә туры килмәгән көннәр аз була. Әмма вакытлар узу белән педагог балалар белән уртак тел таба, коллективта атмосфераны җайга сала һәм өлгерешне арттыра ала. “Хәзер мин аларның барысы да үз өлкәләрендә лаеклы белгечләр булуларын горурланып әйтә алам, – дип уртаклаша әңгәмәдәшем. – Мин аларга һәрвакыт әйтә идем: әгәр проблемалар килеп чыкса, көннең дә, төннең дә теләсә кайсы вакытында минем янга килегез – мин ярдәм итәргә тырышырмын. Һәм бу ышаныч эшләде”. Ул хезмәттәшләрен дә искә төшерә: “Мине мәктәпкә көчле һәм абруйлы директор Нәсим Мансур улы Асылгәрәев кабул итте. Безнең коллектив искиткеч һәм профессиональ, алар белән эшләү рәхәт иде”. Әбүзәр Мөгыйнович Башкортстан тарихы һәм мәдәнияты кабинетын бизәүгә бик теләп тотына, ә үзенең икенче сыйныфы белән курчак театры оештыра. Иҗат процессына ул һәркемне җәлеп итә: мәсәлән, балада җаваплылык хисе тәрбияләү өчен иң ачык хулиганны театрның “директоры” итеп билгели. Алар бергәләп декора-цияләр һәм курчаклар ясый, соңрак район мәктәпләре буйлап гастрольләргә йөри башлый. Спектакльләр шулкадәр уңышлы була, теләге булган һәркем аларны күрә алсын өчен, көненә берничә тамаша күрсәтергә туры килә. Әбүзәр Мөгыйновичның укытучы биографиясендә катлаулы бер эпизод та була. Бервакыт малайның хатасы өчен барысы алдында каты итеп шелтәли. Соңрак баланың гаепсез булуын белгәч, педагог тирән уңайсызлану тойгысы кичерә. Озакка сузмыйча, ул сыйныфка укучы янына дәрес вакытында ук килеп, барысы алдында да гафу үтенә һәм аның кулын кыса. “Кешеләрне рәнҗетергә ярамый, – дип ышана педагог. – Гаделсезлек йөрәктә мәңгегә эз калдыра, бигрәк тә балада”. Кичәге укытучыга Мәгариф бүлеге начальнигы вазыйфасын алу ничегрәк булды, дигән сорауга Әбүзәр Мөгыйн улы болай дип җавап бирә: “Монда бик зур плюс бар иде: мин укытучының хезмәтен эчтән беләм һәм хезмәттәшләремә аңлап карый идем. Танырга тиешмен, миңа һәрвакыт кешеләр белән бәхет елмайды – һәркем үз урынында профессионал иде. Эш көйле барды: без министрлык бурычларын үтәдек һәм яхшы традицияләрне саклап кына калмадык, яңалыкларны да актив керттек”.

Гаиләдә – ярдәм һәм илһам

Әбүзәр Мөгыйн улы үзенең тугры юлдашы Әлфия турында җылылык белән сөйли. “Әгәр өйдә аңлау һәм тынычлык булмаса, тормыш башкача бара. Без илле елга якын бергә. Миңа хатыным белән гаҗәеп бәхет елмайды, мин бәхетле кеше”, – дип уртаклаша ул. Алар тумышы белән бер авылдан, бер факультетта укыйлар, тик кыз бер яшькә кечерәк. Студент мәхәббәте нык хисләргә әверелә һәм яңа гаилә туу өчен нигез була. Әлфия Вагыйз кызы – педагогик хезмәт ветераны, бөтен гомерен Ярмәкәй мәктәбендә балаларга белем бирүгә багышлаган. Ул авылдашларының, ата-аналарының һәм укучыларының хөрмәтен яулый. Әбүзәр Мөгыйн улы әйтүенчә, нәкъ менә ул аның иң төп һәм иң кырыс тәнкыйтьчесе булып тора. Аның тавышы да бик яхшы. Хезмәте буенча ире еш кына командировкаларда була һәм буш вакытларында концертлар белән еш чыга. Мондый йөкләнеш хатын ягыннан ярдәм һәм аңлаудан башка мөмкин булмас иде. Мөхәммәтҗановлар гаиләсендә ике талантлы кыз үсә, икесе дә музыкаль сәләтле. Олысы Олеся, музыкант юлын сайлап, Башкортстан педагогия институтының фортепиано бүлегенә укырга керә. Аны тәмамлагач, ул Ярмәкәй Балалар сәнгать мәктәбендә укыта. Хәзер Олеся кияүдә, гаиләсе белән Казанда яши һәм балалары белән эшләвен дәвам итә, шул исәптән музыка юнәлешендә дә. Аның кызлары Алинә Чит илләр министрлыгы каршындагы мәгариф учреждениесендә укый, ә Арина – мәктәп укучысы. Кече кызлары Алидә икътисадчы һәм Уфада төпләнгән. Ире белән бергә алар кызлары Есенияне тәрбияли. Оныклары да әби-бабаларын татарча җырлары белән сөендерергә ярата. “Балалар үскәндә, без, ата-аналар, эш белән мәшгуль, һәм күп нәрсә безнең яннан уза. Хәзер, олы яшьтә, без аларның мәхәббәтен, хәстәрлеген һәм ярдәмен тоябыз. Ул чагында аңлыйсың, барысы да дөрес эшләнгән. Бәхетле картлыгыбыз өчен рәхмәт аларга”, – дип ассызыклады әңгәмәдәшем. Бүген, 75 яшендә, Әбүзәр Мөгыйн улы үткән елларын аеруча җылылык белән искә ала. Аның бөтен тормышы – ул бердәм көй. Бу җырда укучыларның яңгыравыклы тавышлары да, студент отрядларының комсомол дәрте дә, туган районны үстерүгә юнәлдерелгән идарә карарларының җитди аккордлары да яңгырый. Ләкин аның бөтен язмышы аша уза торган төп мотив һәрвакыт кешеләргә һәм музыкага хезмәт итү булып кала.